Gasthuiskerk en voormalige Beurs

Architectuurgids Zeeland

Laatste berichten

De Gasthuiskerk, of Kleine Kerk, in Zierikzee ontstond uit de 15e‑eeuwse kapel van het St.-Elisabethgasthuis. Na gebruik door de Waalse gemeente werd het gebouw vanaf 1613 een Hervormde kerk. Een grote uitbreiding in 1651‑1652, met een classicistische beurs en galerij, gaf de kerk haar huidige vorm. Het gebouw weerspiegelt zowel religieuze als economische stadsontwikkeling.

Laatgotische 15e eeuwse Gasthuiskerk

De Gasthuiskerk aan het Havenplein 17 is een protestants kerkgebouw met een oorsprong die teruggaat tot het middeleeuwse St.-Elisabethgasthuis. Dit gasthuis werd vermoedelijk in de 14e eeuw gesticht en bood onderdak aan arme reizigers en behoeftige zieken. In de 15e eeuw werd aan het gasthuis een kapel gebouwd, uitgevoerd in laatgotische stijl, herkenbaar aan het eenbeukige schip met zeven traveeën en de sobere, verticale opbouw. Deze kapel vormt de kern van de huidige kerk.

Na de Reformatie kwam de kapel in 1587 in handen van de Waalse Hervormde gemeente. Toen deze in 1613 een nieuw kerkgebouw aan de Poststraat kreeg, werd de kapel overgenomen door de Hervormde gemeente. Zij gebruikten het gebouw als tweede kerk naast de Grote Kerk waardoor de Gasthuiskerk bekend als de Kleine Kerk.

Uitbreiding kerk en bouw van de markthal – beurs

Door de groei van de Hervormde gemeente werd de kerk te klein. Het stadsbestuur besloot daarom in 1651 tot aankoop en sloop van een rij huizen aan het Havenplein om ruimte te creëren voor een aanzienlijke uitbreiding. De timmerlieden Bastiaan en Pieter Vogelaar ontwierpen het uitbreidingsplan. Op 2 juni 1651 werd de eerste steen gelegd; in 1652 was de bouw voltooid.

De uitbreiding bestond uit een brede galerij boven een open markthal die als beurs diende. Deze onderbouw is een voorbeeld van 17e‑eeuws classicisme, zichtbaar in de rondbogen die rusten op hardstenen Dorische zuilen. De combinatie van rondbogen en klassieke zuilen is kenmerkend voor de Nederlandse bouwstijl van de Gouden Eeuw. In de beurs werd onder meer de Korenbeurs ondergebracht. De verdieping boven de beurs werd bekleed met zandsteen en voorzien van rondboogvensters. In 1653 werd de voorgevel verfraaid met het wapen van Zierikzee, vastgehouden door een zeemeerman en een zeemeermin.

Het oorspronkelijke gotische schip en de 17e‑eeuwse galerij zijn beide overdekt met houten tongewelven. Tijdens de restauratie van 1948–1958 kregen deze gewelven een blauwe kleur. Op het dak staat een zeskantige koepeltoren met spits uit 1652. In de toren hangt een klok uit 1462, gegoten door de Mechelse klokkengieter Hendrick Waghevens.

Interieur

Het interieur bevat diverse 17e‑eeuwse elementen, waaronder een preekstoel met omliggende “tuin” en regentenbanken. Achter de kerk werd in 1851 een consistorie aangebouwd; het oorspronkelijke gasthuis werd in 1814 afgebroken.

De Gasthuiskerk is daarmee een uniek samengestelde combinatie van laatgotische kerkarchitectuur en classicistische handelsbouw, die samen de religieuze en economische geschiedenis van Zierikzee weerspiegelen.