Periode: ca. 1530-1565
Ontstaan: rond 1420 in Florence als herontdekking van de klassieke oudheid. Humanisten en architecten braken met de ‘barbaarse’ gotische tradities
Kenmerken: Harmonie, symmetrie en menselijke maat. Gebruik van klassieke zuilenordens, rondbogen, frontons en geometrische verhoudingen zoals de gulden snede in gevels.
Materiaal en bouwwijze: Natuursteen, marmer en baksteen. Men bouwde rationeel met wiskundige precisie, koepelconstructies en horizontale geleding die rust en balans uitstraalt.
In het tweede kwart van de 16de eeuw verschenen voor het eerst renaissance‑vormen in de Nederlanden, gebaseerd op de klassieke oudheid maar telkens opnieuw geïnterpreteerd. Het belangrijkste vroege voorbeeld in Zeeland is de toegangspoort van Fort Rammekens (1547), een streng gebosseerde poort in de geest van de dorische orde, zoals beschreven door Serlio. Deze robuuste vormentaal werd passend geacht voor vestingbouw.
Zierikzee toont twee markante voorbeelden. De Noordhavenpoort kreeg in 1559 een vernieuwde stadszijde met topgevels, rolwerk, medaillons en portretkoppen. Het stadhuis werd in 1554 aangepast, waarbij in de geveltoppen medaillons van Karel V en Filips II werden opgenomen. Het huis Turfkade 11 (1555) draagt wel een wapen van Karel V, maar blijft qua vormgeving overwegend laatgotisch.
Ook in kerkinterieurs verschenen vroege renaissance‑details. De orgelkasten van Brouwershaven (1557) en Middelburg (ca. 1560) tonen de nieuwe stijl, evenals de graftombe van Arnoud van Cruningen (†1561) in Kruiningen. Deze voorbeelden markeren de eerste fase van renaissancistische vormgeving in Zeeland.
