Sint Baafskerk Aardenburg

Ontstaan en vroege ontwikkeling Sint-Baafskerk

De Sint‑Bavokerk in Aardenburg behoort tot de meest waardevolle middeleeuwse kerken van Nederland en staat sinds 1990 op de Top 100 van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg. De oorsprong ligt in 959, toen monniken van de Sint‑Baafsabdij uit Gent hier een eerste kapel stichtten. In de muren zijn nog elementen verwerkt van het Romeinse castellum (2e–3e eeuw), waaronder Doornikse steen. In de 11e en 12e eeuw groeide de kapel uit tot een romaanse kruiskerk, die in 1202 door brand werd verwoest.

Zuiverste vorm van Scheldegotiek in Nederland

Rond 1220 verrees een nieuwe, monumentale kerk in vroeggotische stijl. Deze bouwfase vormt het zuiverste Nederlandse voorbeeld van Scheldegotiek, herkenbaar aan het intensieve gebruik van Doornikse steen, pijlers met knopkapitelen, een triforium met gekoppelde zuiltjes, een driedelig westvenster en de markante traptorens met stenen bekroningen. Schip, transept en toren werden in deze periode voltooid.

Uitbreiding 14e eeuw

Door de sterke bevolkingsgroei – Aardenburg telde in de 13e eeuw circa 5.000 inwoners – werd de kerk uitgebreid met een groot, driebeukig hallenkoor. Dit koor, opgetrokken uit baksteen en voorzien van hoge gotische vensters, vormt een licht en ruimtelijk contrapunt op het oudere Scheldegotische deel.

Verval en herstel in de 16e–17e eeuw

Tijdens de Opstand tegen Spanjaarden (1579) kwam de kerk in protestantse handen. Oorlogsschade leidde tot ernstig verval. Na de inname van Aardenburg door Maurits (1604) volgden omvangrijke herstelcampagnes: torenreparatie in 1607, nieuwe daken op schip en zijbeuken in 1626–1628 onder leiding van Samuel Crop, en de bouw van een consistoriekamer in 1630. In 1647 goot Johannes Burgerhuys twee klokken voor de toren.

Restauratie na schade door de Slag om de Schelde

Tijdens de Slag om de Schelde in 1944 liep de kerk zware schade op. In 1945 stortte het bovenste deel van de toren op het schip. Tussen 1947 en 1956 volgde een ingrijpende restauratie onder leiding van de architecten E P Messer en E A Canneman van de Rijksgebouwendienst. In 1949 werden tijdens het uitgraven van de kerkvloer unieke 13e‑eeuwse beschilderde grafkelders met religieuze fresco’s ontdekt. Enkele daarvan zijn in beton gegoten en in de kerk opgesteld. Tussen 1954 en 1956 werd het volledige bovenste deel van de toren, inclusief de lantaarn, herbouwd. Sinds 2016 maakt de kerk deel uit van de Nationale Monumentenorganisatie.