De 860 geschenkwoningen die na de Watersnoodramp van 1953 in Nederland zijn gebouwd waren geschonken door Noorwegen, Zweden, Denemarken, Finland en Oostenrijk. In totaal zijn vijftien verschillende woningtypen gerealiseerd. De houten prefap-woningenerg goed waren geïsoleerd en bovendien van hoge kwaliteit. In 2020-2021 voerde stichting Dorp, Stad en Land een grootschalige inventarisatie van de geschenkwoningen. In Zeeland zijn in 1953 en 1954 in totaal 413 geschenkwoningen geplaatst. Van deze woningen hebben nog maar 39 waardering zeer gaaf. Om ze voor de toekomst te kunnen behouden kregen de eerste 12 woningen en een dorpshuis in september 2026 de status van Rijksmonument.
Geschenkwoning uit Noorwegen in Nieuwerkerk (foto © Jan van Helleman)
Watersnoodramp februari 1953
In de nacht van 31 januari op 1 februari 1953 zorgde een zware noordwesterstorm
in combinatie met springtij ervoor dat op meer dan 150 plaatsen in Zeeland, op de
Zuid-Hollandse eilanden en in West-Brabant dijken doorbraken. De ramp kostte 1836 mensen het leven. In totaal kwam meer dan 165.000 ha land onder het zoute zeewater te staan, waarvan sommige delen meer dan 4 meter onder water stonden. Tienduizenden dieren verdronken en duizenden woningen en boerderijen werden zwaar beschadigd of vernietigd. Duizenden mensen verloren hun bezittingen en moesten worden geëvacueerd. Op 8 februari 1953 werd een dag van nationale rouw afgekondigd.
Hulpactie na ramp 1953
Na de ramp was werden nationaal en internationaal grote hulpacties opgestart, die van grote solidariteit met de getroffenen getuigden. De internationale hulpstroom die op gang kwam was indrukwekkend zowel in geld als in materiaal. Een bijzonder aspect van de internationale hulp betrof de gift van in totaal 860 zogenaamde ‘geschenkwoningen’, geschonken door Noorwegen, Zweden, Denemarken, Finland en Oostenrijk.
Geschenkwoningen in 3 provincies
Er werden in totaal 860 geschenkwoningen uit 6 landen geplaatst in de drie provincies Zeeland, Zuid-Holland en Brabant. In totaal zijn vijftien verschillende woningtypen gerealiseerd. Finland schonk twee typen, Noorwegen drie, Zweden drie, Denemarken één, Oostenrijk vijf typen en Frankrijk één.
Tabel: Aantal Geschenkwoningen naar het land van herkomst in de provincies Zeeland, Zuid-Holland en Brabant.
| Land van herkomst | Zeeland | Zuid-Holland | Brabant | Totaal |
|---|---|---|---|---|
|
Noorwegen (3 typen) |
150 |
90 |
86 |
326 |
|
Zweden (3 typen) |
130 |
60 |
40 |
230 |
|
Oostenrijk (5 typen) |
64 |
62 |
80 |
206 |
|
Denemarken (1 type) |
55 |
17 |
(0) |
72 |
|
Finland (2 typen) |
13 |
2 |
(0) |
15 |
|
Nederland * |
(0) |
10 |
(0) |
10 |
|
Frankrijk (1 type) |
1 |
(0) |
(0) |
1 |
|
Totaal |
413 |
241 |
206 |
860 |
*) 10 Oostenrijkse woningen zijn geschonken door het Centraal Bureau Tuinbouwveilingen (een Nederlandse organisatie)
Geschenkwoningen hoge kwaliteit houten prefap-woningen
De geschenkwoningen waren prefab-woningen van hout, die voor Nederlandse begrippen erg goed waren geïsoleerd en bovendien van hoge kwaliteit waren. De woningen zouden gaan dienen als huisvesting voor de zwaarst getroffenen van de ramp. Het eerste initiatief voor deze schenkingen werd genomen door de Liga van Rode Kruisverenigingen en het Nederlandse Rode Kruis. Ook Oostenrijk schonk een groot aantal woningen, specifiek bestemd voor het zwaar getroffen Schouwen-Duiveland. In tegenstelling tot de Scandinavische landen en Oostenrijk was de houten prefab-woning in Nederland geen algemeen bekend fenomeen. In de Scandinavische landen was en is het bouwen in hout en het plaatsen van prefab-woningen heel gewoon.
Geschenkwoning uit Zweden in Nieuwerkerk (foto © Jan van Helleman)
Woningen aangepast aan Nederlandse normen
Een aantal van de prefab-woningen die als bouwpakketten naar Nederland werden gestuurd, werd op onderdelen aangepast aan Nederlandse ‘normen’. Zo werden dakpannen geplaatst op de huizen in plaats van een Scandinavische leibedekking. En er werden geen kelders voor wasgelegenheid en werkruimte gerealiseerd. Ook werden Nederlandse ontwerpen aangeleverd voor onder andere de Oostenrijkse zomerwoningen, de dubbele Zweedse woningen en de Noorse bungalows. De bouwpakketten werden per trein en schip naar Nederland getransporteerd en vanuit Rotterdam verder vervoerd. Al na een maand na de ramp kwamen de eerste bouwpakketten aan. Veel woningen werden in groepjes, in ensembles, geplaatst bij dorpen en steden waar bouwgrond voor de nieuwbouw werd gevonden, vaak aan de rand van de bebouwde kom.
Inventarisatie geschenkwoningen 1953
In 2020-2021 voerde stichting Dorp, Stad en Land een grootschalige inventarisatie van de geschenkwoningen uit. Dit gebeurde in opdracht van de provincies Zeeland en Zuid-Holland (Brabant niet), in nauwe samenwerking met erfgoedorganisaties zoals Erfgoedvereniging Heemschut.
Het hoofddoel van de inventarisatie van dit unieke naoorlogse erfgoed was om 1) te weten hoeveel geschenkwoningen er nog zijn, 2) waar deze staan en 3) in welke staat ze verkeren. Elke geschenkwoning is gewaardeerd op grond van de authenticiteit; zeer gaaf (geheel authentiek), gaaf (onderdelen zijn gewijzigd), gewijzigd (in hoofdopzet gewijzigd), sterk gewijzigd (woning is versteend).
Zeeland geschenkwoningen 1953
In Zeeland zijn in 1953 en 1954 in totaal 413 geschenk woningen geplaatst. De meeste geschenkwoningen kwamen uit Noorwegen (150) en Zweden (130). Van de 413 geschenkwoningen zijn er 52 woningen in Zeeland afgebroken tussen 1954 en 2021. Van de nog 361 bestaande woningen zijn 133 woningen sterk gewijzigd, dat wil zeggen dat aan de buitenzijde van de houten
gevel een bakstenen gevel is gebouwd. Slechts 39 geschenkwoningen in Zeeland zijn gewaardeerd op zeer gaaf (geheel authentiek).
Tabel: Aantal geschenkwoningen in Zeeland naar aantal woningen onderverdeeld naar gemeente, plaats, nog aanwezig en waardering
| Gemeente | Plaatsnaam | Oorspr. gebouwd | Totaal aanwezig | Zeer gaaf | Gaaf | Gewijzigd | Sterk gewijzigd |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Schouwen-Duiveland | Nieuwerkerk | 90 | 83 | 6 | 32 | 31 | 14 |
| Schouwen-Duiveland | Oosterland | 76 | 68 | 4 | 28 | 24 | 12 |
| Schouwen-Duiveland | Ouwerkerk | 46 | 39 | 5 | 16 | 13 | 5 |
| Schouwen-Duiveland | Kerkwerve | 30 | 25 | 1 | 11 | 9 | 4 |
| Schouwen-Duiveland | Burgh-Haamstede | 22 | 19 | 5 | 8 | 4 | 2 |
| Schouwen-Duiveland | Dreischor | 20 | 18 | 1 | 9 | 6 | 2 |
| Schouwen-Duiveland | Zierikzee | 18 | 16 | 2 | 7 | 5 | 2 |
| Schouwen-Duiveland | Renesse | 16 | 14 | 2 | 6 | 4 | 2 |
| Schouwen-Duiveland | Bruinisse | 12 | 10 | 1 | 4 | 3 | 2 |
| Schouwen-Duiveland | totaal S-D | 340 | 302 | 27 | 121 | 102 | 52 |
| Tholen | Stavenisse | 44 | 36 | 4 | 14 | 12 | 6 |
| Tholen | Scherpenisse | 9 | 6 | 1 | 2 | 2 | 1 |
| Tholen | totaal Tholen | 53 | 42 | 5 | 16 | 14 | 7 |
| Reimerswaal | Kruiningen | 14 | 11 | 1 | 5 | 4 | 1 |
| Reimerswaal | Hansweert | 6 | 6 | 6 | 0 | 0 | 0 |
| Reimerswaal | totaal Reimerswaal | 20 | 17 | 7 | 5 | 4 | 1 |
| TOTAAL ZEELAND | TOTAAL ZEELAND | 413 | 361 | 39 | 142 | 120 | 60 |
Geschenkwoningen rijksmonument
Op 14 september 2026 werd bekend dat de 12 geschenkwoningen en een voormalig dorpshuis in Zeeland een rijksmonument zijn geworden. Het zijn de eerste Zeeuwse geschenkwoningen uit de periode na de Watersnoodramp van 1953 die de status van rijksmonument krijgen.
- Hansweert (Reimerswaal): Zes woningen aan de Europastraat.
- Burgh-Haamstede (Schouwen-Duiveland): Vijf woningen aan het Duinwegje (nummer 7 t/m 15).
- Renesse (Schouwen-Duiveland): Eén woning aan de Duinweg 17.
- Scherpenisse (Tholen): Het voormalige dorpshuis.
Meer lezen over de geschenkwoningen:
Projectdata
- Projectnaam: Geschenkwoningen watersnoodramp 1953
- Plaats: Burgh-Haamstede, Hansweert, Nieuwerkerk (Zld)
- Status: Gerealiseerd, Rijksmonument
- Gerealiseerd: 1954
- Bouwstijl: Traditionalisme
- Functie: Woningen